¿QUÉ ES EL CEDELIO?

Es el centro de investigación de carácter académico y cultural que promueve, desarrolla y realiza acciones para el fortalecimiento de las lenguas originarias del estado de Oaxaca.

El CEDELIO se crea el cinco de septiembre de 1997, a instancias del Instituto Estatal de Educación Pública de Oaxaca, con base en la Ley Estatal de Educación la cual plantea “Proteger, preservar y fortalecer las lenguas y las manifestaciones culturales y artísticas de los pueblos indígenas” (Art. 9. Fracc. III), y “Crear la institución que fomente el estudio y desarrollo de las lenguas indígenas, así como la educación bilingüe e intercultural” (Art. 46. Fracc. II). 

El CEDELIO tiene como objetivo fundamental realizar acciones encaminadas a propiciar la investigación, el estudio, desarrollo y preservación de las lenguas indígenas que coexisten en el territorio estatal, a fin de atender las necesidades educativas y de comunicación que presentan dichos pueblos, contribuyendo con ello al fortalecimiento de su identidad cultural. 

MISIÓN
El Centro de Desarrollo y Estudio de las Lenguas Indígenas de Oaxaca, es una institución de carácter académico e investigativo que tiene la encomienda de mejorar las condiciones lingüísticas de los diferentes grupos éticos del Estado de Oaxaca, así como el propósito de preservar, fortalecer, desarrollar, promover y rescatar las lenguas indígenas; de igual manera, proponer políticas que protejan y procuren su uso constante en todos los aspectos de la vida, en las diferentes regiones y áreas de influencia.

VISIÓN
Los grupos étnicos del Estado de Oaxaca que aún conservan sus lenguas originarias, la usarán con orgullo en todos los ámbitos socioculturales de cada región y en todos los medios de comunicación con un ambiente de reconocimiento y respeto con toda la sociedad, la que habrá de conocer la diversidad lingüística de México valorándola como patrimonio cultural de la nación, en el contexto de un marco en que el Estado mexicano aplique políticas lingüísticas justas, garantizando el cumplimiento de los derechos lingüísticos individuales y colectivos de los mexicanos.

UBICACIÓN
Dirección: Camino a la granja s/n, Paraje Daníbelo, San Jerónimo Tlacochahuaya, Tlacolula, Oax.
Teléfono: (044) 951 110 74 11

KARHUBA CHI BIZIALE

¿BI NUA ANGA YO’O GE KA TIZA?

Angana tu Yo’o lata, waka yegilriu na utdetirhiu ge a diba ge nu rte le’e ka yesgerhiu, nawa na rhukunana adi ka benni kini gul-lake yaxhea ka tiza ge yezi Lula’ni.

YO’O GE KA TIZA gulna li’ta lani IEEPO ge Lula’ani, lo ka tiza lii ge ka benni rhula’ni, ni na ga’na ti ixhunka benni neda kini yegilke, idetike na yegu’utzeke ka tiza rhineke le’e tuxhea yezi Lula’a, kini uyu wiake tidika adi ka benni utdetikana inekana ka tiza ge yaxheate ka yezi, nawa na kini aka lakualani bi’tu yetukanna ge ka yesgekani.


Lengua zapoteca
Variante de Zooquiapam, Sierra Norte.


Traducción: Justino O. Pérez Ramírez 

 XRÖ SENU NI ISÁ DETE

ITOÖ TOÖ DSUA CEDELIO?

Toö koö ncha ni dodee rru dogie xra’ rre ngiguani dajui kue ndia tsanga dsojú tiaá ndie xadeeni ndie Kuncha.

Dsua CEDELIO bugié jeni ndia txru dsua Ncha detuä rru tague xä ndie Kuncha, Jeni mio ndia txru dsua Xrö detuä ni tiexrï xä Kuncha, ni seno dinda ni dsee ndiate nu dsenchangi, dsogiendua ku tsangi áni dsixä kié tiaá rru seno ni boju denku xadeeni Kuncha, kue ndiá dsogie xra’ ni dsotsiexrï nu tsonakoxrï kié ni donda xadë, Jeni ndia dsoengitsa kue tsanga dsajuí nu doñuni neka dotoomi.
 Lengua Ngigua (Chocholteca)
Variante de Santa María Nativitas, Coixtlahuaca.
 Traducción: Agustín Jiménez García

 

SICARÚ  ZEDATU

XINGA  LIDXI  DIIDXA’

Lidxi diidxa nga ti yoo ra rizaca guendabianni xti guidxi binnigula'za. Racaa nu guenda rixhale guendabianni ne guendaracanesaa ne runni dxiña para udxibanu lugiaa ca dxiidxa binnigula'za.

Lidxi diidxa'gule de xaique ca lidxiguendabianni sti lula', ni ca lu gui'chi' rizaca diidxa ni guendaruzidi, ra napadu xide guninu xixha ti rirooba guendagunnda ne guenda ruzidi gunda ne gucaa ca dxiidxa xti lula' ti guienenu ni riquiñe ra ni rizidi ca xcuidi ne zacaa xhanaxhica xquiidxica.

Lengua zapoteca
Variante de Unión Hidalgo, Istmo.
Traducción: Rosa Iliana Sánchez Cabrera

 

Tii jatu´un xa ajp CEDELIO?

Je´e yë´ë ja Ayuuk Tëjk, CEDELIO, ja ayuuk mëtya´aky na´waamp, ku´waamp, je´e tyuunk ajpy, ween mutu´unty Wajwiimp y´ayuuk ajxy kyapxy mëtya´aky itët, kya´a kutëkoyët, tënkajnë tsyopaatët, yeekët, ween këxy ayuuk kyapxët mëtya´ëkët, jyaayët kyeetsyëtë, jatu´un pyupetët ko ayuuk kya kutëkoyët yaa Wajwiimpë naaxooty.

Ja Mëj Kapëxtaakp Tëjk IEEPO ja Ayuuk Tëjk CEDELIO  ajxy të kyojy tyats ja Kapxtaakp Kutujt Ley Estatal de Educación je´e jyaay keetsy miny, ween Wajwiimp kyapxy myëtya´aky, y´ayuuk nyawa´anët, kyuwa´anët, yajtsopaatët, yajyeekët, ween jatu´un ja mutu´unty kapëxtaakpëtëjk ajxy, ma ëjtsën Wajwiimp kajpt mutu´unty ëjtsën yaa ntsëna´ay, nkutujt ajpy n´yajmëkpëjkën n´yajtsopatët ja jekpy aampyë ajxy nyakeekëpë.

Lengua Ayuuk (Mixe)
Variante de San Juan Guichicovi,Istmo.


Traducción: Alicia Hernández López

 

KOO DÁNÚ YUVE’I.
NAVA KUVI CEDELIO.

Cedelio kúviji  iin ve’i nunanukun da tu’un ni’in  da ve’i súkua’a jin a iyo nuu da ñuu, sikanajan, nastekuju jee náke’enjen kuaiyo da tu’un ká’án ñivi ñuu nuva.

Nkaku Cedelio nsa’a ve’i tiñu kuña’nuu nu kuaiyo da jie’e a súkua’a nuu ñuu nuva, nitaja a káchí tutu kuña’nú jie’e yujiin sukua’a, sava kunee sikiji nanukuju, naxine’ejen je nakumijin da tu’un iyo nuñuu nuva, je teso’o-jo nava kuni nuu da ñuu, sava tuvi a tekuo jin tu’un-o jin kua jia’nuo.

Lengua Ñuu Savi (mixteca)
Variante de Santa María Yucuhiti, Tlaxiaco.
Traducción: Félix Arturo Santiago López

 

 

Antecedentes

En mayo de 1992  se establece el Instituto Estatal de Educación Pública de Oaxaca como organismo público descentralizado del Gobierno del Estado, encargado de la administración y gestión de los diferentes sistemas o modalidades educativas del nivel básico.

Como consecuencia, en 1995 se aprueba la Ley Estatal de Educación de Oaxaca, la cual plantea “Proteger, preservar y fortalecer las lenguas y las manifestaciones culturales y artísticas de los pueblos indígenas” (Art. 9, Fracc. III). “Crear la institución que fomente el estudio y desarrollo de las lenguas indígenas, así como la educación bilingüe e intercultural” (Art. 46. Fracc. II)

Basado en ese mandato, el Instituto Estatal de Educación Pública de Oaxaca, a través del Departamento de Educación Indígena que tiene a su cargo los diferentes servicios (Inicial, Preescolar, Educación Primaria, entre otros servicios de apoyo pedagógico), y con la participación del magisterio bilingüe, da inicio a todo un Movimiento Pedagógico en donde se plantea el “Proyecto para el Desarrollo de una Educación Indígena Bilingüe e Intercultural” que tiene como prioridad:

Elevar a rango de Dirección lo que era propiamente el Departamento, crear un Centro de Estudios y Desarrollo de las Lenguas Indígenas y la creación de la Escuela Normal Bilingüe e Intercultural de Oaxaca.
De esta manera, el 5 de septiembre de 1997, por acuerdo dictado por el Director General del Instituto Estatal de Educación Pública, se crea el Centro de Estudios y Desarrollo de las Lenguas Indígenas de Oaxaca (CEDELIO).

 

 

GAXTA DAKANA

Biu mayu ge ida chennia ta yu’u tzi berhuppa gulia IEEPU, birhiana weya ge ka tata xtisia rnabia ge Lula’ni, nui na rhuyu rhuwiana ge yaxheateba ka Skuela desdeba ge nuto na axtaba ge benni el-la.

Desdeba ni na ida chennia ta yu’u gayu berhia tze Ley Estatal de Educación ge Lula’a, ni na  rnena: “Gal-lana, ku tzena na yebekia tzena ka tiza, ka lanii, ka wil-la weya’a ge ka yezi gerhiu” (Art. 9. frac.3). “Nawa na gulia Yo’o ge ka tiza kini uyu uwiana  ge yaxhea ka tiza rneke le’e yezi Lula’ani, nawa na ka la wetdeti lani chupa tiza na ge adi ka yezi” (Art. Chua yu’u xupa. Frac. Berhupa).

Nia na nu chi ga’an lo nui na, IEEPU Lula’a na, la’tia lani ka wetdeti rhula’ni ki banananna (Nu Chizia’a, Preescolar, na ge ka Primaria, entre ba adika ka benni lata rhula’ani), nawa lani yaxhea ka benni rhula’ani rne chupa tiza, udulona lani tu Wekuibi ge Wela’ani lata rhiyee “Yo’o ge ka tiza kini uyu uwiana ge yaxhea ka tiza rneke le’e yezi Lula’ani, nawa na ka la wetdeti lani chupa tiza na ge adi ka yezi” kini tidika ula’pikana:
           
                                   Lanialiba na wapina alti lia de lo nu  akuana Deptu., laniawa na gulia
                                   YO’O GE KA TIZA, lania wa gulia Yo’o lata rhideti ka mestru kubi
                                   ge ka tiza na nu rte le’e ka yesgerhiu Lula’ni.

Delo ni na, za gayu ge sept, ge ida chennia na ta yu’u tzi na gazi, lania kuerdu bria lani benni rnabia ge IEEPUNI, rhalia YO’O GE KA TIZA la CEDELIUNI.

Lengua zapoteca
Variante de Zooquiapam, Sierra Norte.
Traducción: Justino O. Pérez Ramírez

 

INCHAKA KOÖ

Urrirjú llu’üxrï nka ngu mil nácientu lluú, bií dsua ncha detuä rru taguë xä ndie Kuncha, nu dinda ni tsingie rre inchaka dsetuä dsua Taá dingani Xra’ Kuncha, rre kié ni inchaka dotiexrï xä dijú.

Mexra, nka ngu mil nácientu llu’ü  bokase dsua Ley ndie Kuncha ni dsotiexrï xä, nu txruga “ku tsingie, dsingaxä, nu tsanga tsagie dsua tiaá ku kié ingungua ni dogie xadë ngigua kue dsoñue neka dotoö” (artic. Ná. Fracc. Niexrï). “Ku dsogiena Ncha ni dsigie xra’ kue tsangi rre inchaka dsogiendua kie tiaá xadeeni, mió ni dsotsiexrï dsuaxä rre kalluú tiaá dajui” (Art. Llaka xü. Fracc. Lluú).

Rre inchaka detuaga, dsua ncha detuä rru tague xä ndie Kuncha, nu rre dsua Ncha ni dotiexrï dsua xä donixa ngigue ni donda ingungua ni dotiexrï xä nixrï sosoxä nati ni ubokangi nu kua dsua rru dotiexri xä, boixrië bogie xra’ nu bogiena ani boekiko inchaka dsogie ni dsotsiexrï dsua xä ngigua, nu dinda ni seno dsogie:

Dsijixrï isá kadia jalla nda ni gií, nu dsogiena ngu koö ni dsiendua
nu dsille kue tsangi  dsua tiaá xadë, mió dsogiena Ncha ni tsioji
rru tsiexrï íncha tsague xä kié tiaá ngigua ndie Kuncha.

Mexra, Zï llu’ü urrirju naaxrï nka ngu mil nacientu llaadü, txru dsua Taá ndie ncha detuä rru tague xä ndie Kuncha ni tsuuna dsua ngu Ncha ni dsogiendua nu tsangi dsua tiaá Ngigua ndie Kuncha CEDELIO.

Lengua Ngigua (Chocholteca)
Variante de Santa María Nativitas, Mixteca.
 Traducción: Agustín Jiménez García

 

 

NASAA NKAKUJU.

Yoo mayu kuiya iin mil iin sientu kumi xiko uxi uvi, ntuvi ve’i tiñu ká’nú jie’e a sukua’a nuñuu nuva, jee téso’o-jo kuaiyo da jie’e a xine’en  a kuvi da suchi kutu’va ka’vi, tée jin a ki’in ichi nuu.

Kuiya iin mil iin sientu kumi xiko xa’un, nkene tutu jie’e a sukua’a ñuu nuva, kachiji a “nake’en-jen, nakumi-jin je nastekuju da tu’un jin kuaiyo a vii iyo nuu da ñuu ka’an tu’un nenu’un”, nuu número iin a kachi a uni, “Sikakuju da ve’i natee da tu’un nenu’un, tsaa-na ka’an je tsa’a nuu nuvi jie’e.

Sukuan ntsa’a ve’i tiñu ká’nú, je nakunda ve’i tiñu tsa’a tiñu jie’e da tu’un nenu’un a teso’o da yikin kuachi, da yikin u’un kuiya jin da tekuachi jin ña’an kuachi iñi iñu jin uxi kumi kuiya. Tsaa-na nchinei kuaiyo da tee jin da ña’an satiñu jie’e tu’un nenu’un a ka’an nuu uvi nusu, ya’a nkaku jie’e da uvi jie’e a ka’an jin a iyo nuu da ñuu, sava nake’en nakuiso májan.

Jie’e ya’a va naa kua nani ve’i tiñu da tee ka’an nuu uvi tu’un je tsaa-na nkaku ve’i tiñu nasteku da kuaiyo tu’un nuñuu nuva je nkaku-na ve’i sukua’a da tee jin da ña’an nuu uvi da tu’un a kuvi ve’i tava da ñivi tsa’a tiñu jin suchi kuachi.

Jie’e kuaiyo a niyo, je kivi u’un yoo íin a kuvi viko savi, kuiya iin mil iin sientu kumi xiko xa’un uvi, ntuvi ve’i sukua’a, a nasteku ni xa’un tu’un nenu’un nuñuu nuva.

Lengua Ñuu Savi (mixteca)
Variante de Santa María Yucuhiti, Tlaxiaco.
Traducción: Félix Arturo Santiago López

 

 

________________________________________________________________________________________________

Dirección: Camino a la granja s/n, Paraje Daníbelo, San Jerónimo Tlacochahuaya, Tlacolula, Oax.
Teléfono: (044) 951 110 74 11

OAXACA, MEXICO. 2012